1950’li yıllarda özel sektörde yaşanan ticari belirsizliklere karşı planlı ve hazırlıklı olmak, rekabet üstünlüğü yakalayabilmek için bir yönetim biçimi olarak benimsenen stratejik planlama yaklaşımı 1970’lerde kamu kurumları tarafından da daha iyi hizmet sağlama aracı olarak kullanılmaya başlamıştır. Günümüzde, dünyanın birçok ülkesinde kamu kurumları için stratejik plan hazırlama yükümlülüğü yasal bir zorunluluk haline gelmiştir; bu zorunluluğun bulunmadığı ülkelerde ise çeşitli uluslararası kuruluşlar tarafından iyi yönetişim kapsamında stratejik planlama “en iyi uygulama” olarak teşvik edilmektedir [1]. Kamu kuruluşlarındaki lider ve yöneticilerin “ne yapacaklarını, nasıl yapacaklarını ve neden yapacaklarını ayırt etmelerine” yardımcı olmayı amaçlayan [2] stratejik planlama, Türkiye’de de 2000’li yılların başından itibaren yasal ve kurumsal olarak yapılanmaya başlamıştır. Stratejik planlama, kurumun bulunduğu nokta ile ulaşmak istediği nokta arasındaki yolu tarif etmektedir. Bir kuruluşun misyonunun, yetkisinin ve hem iç hem de dış paydaşlarının analizinin, değerlerinin ve vizyonunun ifade edilmesini ve stratejik konularının belirlenmesini içerir [3]. Buna göre, stratejik planlama kurumun kaynakları ve hedefleri ile çevre şartları arasındaki uyumu sağlar ve güçlü bir vizyon oluşturur. Stratejik planlama yapan örgütler, yapamayanlara göre geleceğe daha hazır ve çevrede meydana gelen gelişmelere karşı daha hazırlıklı olurlar [4].

Bir yerel yönetim birimi için stratejik planlama uygulamasının şüphesiz en önemli konularından biri kentsel koruma sürecini yönetmektir. Tarihî kent mekânlarının, kırılgan yapıları dikkate alındığında, stratejik planlama kurumun bu kırılganlığı nasıl ortadan kaldıracağını belirlemede, bunun için toplum ile birlikte neler yapılacağını ve nasıl yapılacağını olgunlaştırmada temel bir planlama aracıdır. 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu ile kentsel koruma görevi hem büyükşehir belediyelerine hem de ilçe belediyelerine verilmiştir [5]. Bununla birlikte 2004 yılında Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Kanunu’na “Alan yönetimi, müze yönetimi ve anıt eser kurulu” tanımıyla eklenen 2. Madde koruma alanlarında alan yönetimi planının hazırlanmasını öngörmektedir. Ayrıca, Koruma Kanunu’nun Tanımlar ve kısaltmalar başlıklı 3. Maddesinde (8. Bend) tanımlanan Koruma Amaçlı İmar Planı’nda da tarif edilen plan ve yönetim anlayışı özünde bir stratejik plan niteliği taşımaktadır. Bu nedenle büyükşehir ve ilçe belediyeleri koruma alanlarını bu bakış açısıyla planlamak zorundadırlar ve stratejik planlarında bu konuya yer vermelidirler.

Günümüz koruma anlayışının kapsamının ne kadar genişlediği, çevremizde, yaşam alanımız içinde karşı karşıya kaldığımız tüm unsurları kapsadığı bilinmektedir. Dolayısıyla bir kentin kentsel, kırsal ve doğal alanlarının, yapılı çevrelerinin ve somut olmayan değerlerinin stratejik planlarda koruma bakış açısıyla ele alınması beklenir. Bu konuda yol gösterici geniş bir literatür vardır ve ayrıca UNESCO ve Avrupa Konseyi ile ICOMOS, ICCROM, IUCN gibi uluslararası koruma kurumları [6] tarafından yayınlanmış ilkesel koruma metinleri bulunmaktadır.

Bu makalede Ankara, İstanbul, İzmir Büyükşehir Belediyelerinin 2025 – 2029 dönemi Stratejik Planlarında [7] benimsedikleri koruma yaklaşımları ele alınmaktadır. Birinci eksende üç büyükşehir belediyesinin stratejik planları misyon, vizyon, temel değerler ile amaç, hedefler, proje ve faaliyetler [8] başlıkları altında Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı’nın hazırladığı “Belediyeler İçin Stratejik Planlama Rehberi”nin önerileri dikkate alınarak incelenmiştir. İkinci eksen olarak ICOMOS Genel Kurulu tarafından 2011 yılında kabul edilen “Valletta İlkeleri”nden [9] seçilen 11 tema kullanılmış ve bu temalar ölçüm kriteri haline getirilerek üç büyükşehir belediyesinin stratejik planları irdelenmiştir. İki eksenli bu irdelemeyle hem koruma alanıyla ilgili literatüre hem de kentsel politika çalışmalarına katkı sağlanması amaçlanmıştır.

ANKARA, İSTANBUL, İZMİR STRATEJİK PLANLARI

Türkiye’de kamu kurumlarında stratejik plan çalışmaları 2000’li yılların başında Avrupa Birliği’ne adaylık sürecinin de etkisiyle başlamış ve zaman içinde yapılan çeşitli yasal düzenlemelerle günümüzdeki uygulama biçimini almıştır. 2003 yılında yürürlüğe giren 5018 sayılı Kamu Malî Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nda stratejik plan olarak tanımlanmıştır [10]. Belediyeler açısından bu yasal düzenlemenin yanı sıra 2004 yılında yürürlüğe giren 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu’yla büyükşehir belediyeleri, 2005 yılında yürürlüğe giren 5393 sayılı Belediye Kanunu’yla da nüfusu 50.000’in üstünde olan belediyeler stratejik plan hazırlamakla yükümlü kılınmışlardır.

Stratejik planlamanın kamu yönetimi için yeni bir yönetim tekniği olması, planların nasıl hazırlanacağına ilişkin deneyimin bulunmaması, yeterli altyapıya ve hazırlığa sahip olmamalarına rağmen kısa süre içinde ilk stratejik planlarını hazırlamak zorunda kalmışlardır [11]. Oysa stratejik planın yasal zorunluluk nedeniyle hazırlanan bir belge değil, kurum performansını artıran bilinçli bir çaba olması ve bir yönetim kültürüne dönüşmesi gerektiği bilinmektedir [12]. O nedenle yıllar içinde Devlet Planlama Teşkilatı ve Kalkınma Bakanlığı tarafından hazırlanan rehberler, kapasite geliştirici çalışmalar süreci kısmen kolaylaştırmıştır. 2018 yılında Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’nin [13] yürürlüğe girmesiyle birlikte, üst ölçekli planlama, programlama ve bütçeleme faaliyetleri Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı’nın (CSBB) sorumluluğuna geçmiştir [14]. Günümüzde, belediyelerin stratejik planlarının hazırlanmasına ilişkin koordinasyon görevi anılan başkanlık tarafından yürütülmektedir. Diğer taraftan belediyelerin stratejik plan başarılarını farklı kriterlerle ölçen araştırmaların sayısı her geçen gün artmaktadır. [15] Bu çalışmalar son yıllarda belediyelerin stratejik planlarının uygulama başarılarını karşılaştırmalı olarak ölçen ampirik çalışmalara yönlendiği gibi stratejik planlamanın kuram ve yöntemine ilişkin çalışmalar da bulunmaktadır.

Belediyeler için Stratejik Planlama Rehberi

Belediyeler İçin Stratejik Planlama Rehberi [16] belediyelerin kentin geleceğini yönlendirebilmeleri için iki temel araç kullandığını belirtmektedir. Bunlardan ilki; konut, sanayi, turizm, ulaşım, yeşil alan ve dinlenme gibi çeşitli kentsel işlevlerin mekân üzerindeki dağılımını ve yerleşimini düzenleyen imar planlamasıdır. İkincisi ise belediye kurumunun yetki, görev ve sorumlulukları çerçevesinde kaynak kullanım önceliklerini belirleyen stratejik planlamadır. Rehber, bu iki planlama sürecinin birbirleriyle hiyerarşik bir ilişki içinde olmamakla birlikte, karşılıklı olarak etkileşime girerek; kentin geleceğine ulaşmak için mekânsal, kurumsal ve toplumsal boyutları içeren bütüncül bir yol haritası oluşturduğunu vurgulamaktadır [17]. Ancak, Rehber’de belirtilmeyen, fakat kentin kurumsal ve mekânsal yönetiminde etkili olması gereken bir diğer plan türü de Stratejik Mekânsal Planlardır (SMP). SMP, mekânın fiziki gelişimine ve dönüşümüne yön veren politikaların ve fiziksel mekânı dönüştürmede belirleyici olan ekonomik, sosyal, çevresel ve kurumsal politikaların birlikte yönetildiği planlardır [18]. Bu içeriğiyle SMP belediyelerin kurumsal stratejik planları ve imar planlarından ayrı düşünülemez. Ancak Türkiye’de stratejik mekânsal planlama geleneği henüz oluşmamış ve bu üç plan türünün birbirleriyle ilişkileri kurulmamıştır [19].

Rehberde, Stratejik Plan Hazırlık Süreci “Planın Sahiplenilmesi”, “Planlama Sürecinin Organizasyonu” ve “Hazırlık Programı” alt başlıklarından oluşmaktadır. Bu bölümde stratejik planlamanın hazırlanmasının yalnızca yasal bir yükümlülüğün yerine getirilmesi olarak değil, daha iyi, daha katılımcı ve demokratik bir yönetimin aracı olarak görülmesi gerektiği vurgulanmaktadır. Bununla birlikte, stratejik planlamanın belediyenin halkın yaşamlarını nasıl iyileştirdiğini anlatmak ve halkı yönetim sürecine dahil etmek için bir fırsat olarak değerlendirilmesi gerektiğine dikkat çekilmektedir [20]. Planın “Durum Analizi” [21] başlıklı bölümü belediyenin kendisini ve paydaşlarını daha iyi tanımasına yardımcı olması açısından önemlidir ve diğer aşamalar için güçlü bir temel oluşturarak planın başarısını etkiler.

Makalede incelemeye konu olan “Geleceğe Bakış” başlığı altında, misyon, vizyon, temel değerler alt başlıkları yer almaktadır. Rehbere göre bu üç başlık, bir belediyenin uzun vadeli idealleri doğrultusunda ilerleyebilmesi için yönlendirici bir işlev görmektedir. Rehbere göre misyon, belediyenin varlık nedenini ifade ederken vizyon ise değişim için ilham verici olmalı; iddia düzeyi ile ulaşılabilirlik arasında bir denge kurmalı şeklinde ifade edilmektedir. Temel değerler hakkında sonuçlara ulaşmada kurumsallığı, meşruluğu ve devamlılığı sağlayan ifadelerin anlaşılır olmaları uyarısında bulunmaktadır. Makalede incelenecek ikinci başlık “Strateji Geliştirme”dir. Amaç, hedef ve performans göstergelerinin belirlenmesi bu başlık altında yer almaktadır. Rehbere göre amaçlar iddialı ama gerçekçi ve ulaşılabilir olmalı, hedefler için bir çerçeve çizmelidir. Hedefler ise misyon, vizyon, temel değerler ve amaçlarla tutarlı, durum analizinde ulaşılan tespitler ve ihtiyaçlarla uyumlu olması beklenmektedir. Performans göstergeleri, belirlenen hedeflere ne ölçüde ulaşıldığının ortaya konulması amacıyla düzenlenir ve ölçülebilirliğin sağlanması için miktar ve zaman boyutunu içerecek şekilde ifade edilir. Makalede bu aşama ayrıntılı olarak analiz edilmemekte, fakat stratejik planlarda “Faaliyetler ve Projeler” başlığı altında koruma konusuyla ilgili görülenler analizde dikkate alınmaktadır.

Stratejik planda yer alan “İzleme ve Değerlendirme” bölümünün amacı, kurumsal öğrenmeyi ve buna bağlı olarak faaliyetlerin sürekli biçimde iyileştirilmesini sağlamaktır. İzleme ve değerlendirme faaliyetleri sonucunda elde edilen bilgiler kullanılarak stratejik plan gözden geçirilmekte; hedeflenen ve ulaşılan sonuçlar karşılaştırılmaktadır. Stratejik planın izlenmesi ve değerlendirilmesi hem planın başarılı biçimde uygulanması hem de hesap verebilirlik ilkesinin tesis edilmesi açısından vazgeçilmezdir. Stratejik plan sürecinin adımları hakkında Özbay [22], stratejik planlarda hazırlık aşamasının en eksik bölüm olduğunu belirtmekte ve bu aşamada katılımcılığın düzenlenmesi hazırlıklarının yeterince yapılmadığını vurgulamaktadır. Bunun hedeflere ulaşmada engel teşkil etmesi kaçınılmazdır. Özbay’ın makale ile ilgisi yüksek olan diğer bir değerlendirmesi de şudur: belediyelerin stratejik planlarında vizyon, misyon ve temel değer ifadeleri, niteliklerinde sorunlar olsa da yer almaktadır, ancak planların en önemli sorunu sağlıklı izleme ve değerlendirme yapılamamasıdır.

YÖNTEM VE MALZEME

Makale iki eksenli bir analiz süreciyle üç büyükşehir belediyesinin 2025 – 2029 dönemi stratejik planlarını koruma yaklaşımları açısından irdelemektedir. Birinci eksende CSBB tarafından 2019 yılında belediyelerin planlama ve uygulama sürecini iyileştirmek üzere hazırlanan “Belediyeler İçin Stratejik Planlama Rehberi” kullanılmaktadır. Rehberde “Geleceğe Bakış” başlığı altında tanımlanan misyon, vizyon, temel değerler; “Strateji Geliştirme” başlığı altında tanımlanan amaç, hedef, projeler ve faaliyetler [23] başlıklarının tanımları esas alınmaktadır. İkinci eksende ICOMOS Genel Kurulu tarafından 2011 yılında kabul edilen Valletta İlkeleri esas alınarak üç büyükşehir belediyesinin stratejik planlarında geliştirdikleri amaç ve hedefler ile proje ve faaliyetler irdelenmektedir. “Belediyeler İçin Stratejik Planlama Rehberi”nde tanımlanan içerikler planların irdelenmesinde temel alınmıştır. Aynı kapsamda Valletta İlkeleri’nin seçilen maddeleri de bu irdelemede yol gösterici olmuştur. Valletta İlkelerinde koruma kavramının çok geniş bir içerikle tanımlanmış olması, doğal alanların, soyut değerlerin korunması, planlama, yönetim konularına yer verilmiş olması nedeniyle, stratejik planların irdelenmesinde sadece yapılı çevrenin korunmasına odaklanılmamış, koruma temasına dolaylı katkı sunan hedef, faaliyet ve projeler de analiz kapsamına alınmıştır.

BULGULAR: STRATEJİK PLANLARIN DEĞERLENDİRİLMESİ

Vizyon: değişim için ilham verici olması gereken ve aynı zamanda da iddia düzeyi ile bu iddialara ulaşılabilirlik arasında bir dengenin kurulmasının gerektiği vizyon tanımlarında; Ankara’nın kendi misyon tanımını esas aldığı, dolayısıyla misyon - vizyon arası denge arayışının ağırlıklı olduğu izlenmektedir. İstanbul’un vizyonu sadece temel kavramlara vurgu yapan ve bu şekliyle değişim için ilham veren özelliğiyle öne çıkmaktadır. İzmir ise uygarlıkların mirasını geleceğe taşıyan vurgusuyla koruma kavramına açık biçimde işaret ederek misyon ile ilişkilenmektedir (Tablo 2).

Temel Değerler: Temel Değerler Ankara Stratejik Planında 10, İstanbul’da 11, İzmir’de 14 olarak düzenlenmiştir. Ankara, koruma alanıyla ilgili olarak Tarihî ve Kültürel Değerlere Bağlılık, Çevreye Duyarlılık ve Sürdürülebilirlik değerlerini öne çıkarmaktadır. İstanbul’da ise koruma ile ilgili değerler Sürdürülebilirlik ve Çevreye Duyarlılık ile ilişkilendirilmiştir. İzmir ise Ekosisteme Saygı, Sürdürülebilirlik, Sürekli İyileştirme, Tarihi Koruma değerleridir. Bu kavramlar hedeflenen sonuçlara ulaşmada kurumsallığı, meşruluğu ve devamlılığı sağlayan ifadelerdir (Tablo 3). [24]

Amaç ve Hedeflerin İrdelenmesi

Çalışmanın bu bölümünde stratejik planların amaç ve hedefleri incelenmiş; Kültürel ve doğal koruma alanları, koruma ve yönetim planları ile somut olmayan kültürel mirasa ilişkin stratejik planlarda geliştirilen amaç, hedef, faaliyet ve projeler belirlenmiş ve aşağıda özetlenmiştir [25].

Ankara: 2025 – 2029 dönemini kapsayan Ankara Stratejik Planı toplam 6 amaç ve 30 hedeften oluşmaktadır. Altı amacın tamamı koruma konusuyla ya doğrudan ilişkilidir ya da ilişkili hedef ve faaliyet / projeler aracılığıyla dolaylı biçimde bu alanla bağlantı kurmaktadır. Plan kapsamında doğrudan koruma ile ilgili tek bir amaç bulunmaktadır: A5 - “Tarihî ve kültürel mirası yaşatarak gelecek nesillere aktarmak; kültür, sanat ve spor alanlarında öncü bir başkent olmak.” Otuz hedeften 15’i ( % 50), doğrudan ya da ilişkili faaliyet ve projeler üzerinden koruma konusuyla bağlantılıdır. Faaliyetler ve projeler başlığı altında sıralananların tamamının ilk beş yıllık dönemde gerçekleştirilmesi beklenmemelidir; buna karşın söz konusu faaliyetler / projeler, Ankara Büyükşehir Belediyesinin vizyonunu ve tematik önceliklerini anlamak açısından önemli göstergeler niteliğindedir.

İstanbul Stratejik Planı dokuz temaya bağlı 9 amaç ve 48 hedeften oluşmaktadır. Dokuz amacın altısının koruma ile ya doğrudan ilişkili olduğu ya da bu amacın altında yer alan hedef, faaliyet ve projelerin koruma konusuna atıf yaptığı görülmektedir. Plan kapsamında doğrudan koruma ile ilgili tek amaç, “A7 - Kültürel, Mimari ve Doğal Şehir Mirasını Korumak ve Geliştirmek” başlığıyla ifade edilmektedir. Toplam 48 hedefin 13’ü (% 27), söz konusu altı amaç kapsamında koruma ile ya doğrudan bağlantılıdır ya da bu ilişki projeler ve faaliyetler aracılığıyla kurulmaktadır.

İzmir: Stratejik Plan’da 5 amaç ve 12 hedef yer almaktadır. Beş amacın üçü koruma konusuyla ilişkilidir; diğer amaçlarda ise hedef, faaliyet ve projeler aracılığıyla korumaya yönelik dolaylı yaklaşımlar bulunmaktadır. Her ne kadar doğrudan koruma odaklı bir amaç ve hedef tanımlanmamış olsa da “3 - Kurumsal Kapasiteyi Geliştirerek Katılımcı, Şeffaf ve Dijital Demokrasi Anlayışıyla Yönetilen, Kültür - Sanat Etkinlikleriyle Dinamik bir Kent Oluşturmak” amacı, önerdiği faaliyet ve projeler üzerinden somut kültürel mirasın korunmasına doğrudan vurgu yapmaktadır. On iki hedefin altısı (% 50), koruma ile doğrudan ya da dolaylı biçimde ilişkilidir.

Ankara, İstanbul, İzmir büyükşehir belediyelerinin stratejik planları birlikte değerlendirildiğinde, üçünde de koruma temasının hem doğrudan hem de dolaylı biçimlerde ele alındığı görülmektedir. Ankara, doğrudan tanımlanmış bir koruma amacına ve bu amacı destekleyen çok sayıda hedef ile faaliyete yer vererek kültürel mirasın korunmasını stratejik planın merkezî bir unsuru haline getirmiştir. İstanbul, kültürel, mimari ve doğal şehir mirasının korunmasına yönelik açık bir amaç belirlemekle birlikte, diğer temalar altında da koruma yaklaşımını destekleyen hedef ve projeler geliştirmektedir. İzmir, doğrudan koruma odaklı bir amaç tanımlanmamış olsa da özellikle katılımcı ve kültür odaklı kent yaklaşımının benimsendiği amaç ve faaliyetler üzerinden korumaya ilişkin güçlü bir duyarlılık ortaya koymaktadır. Bu üç plan birlikte ele alındığında, Valletta İlkelerinin geniş koruma perspektifine uygun olarak, koruma temasının yalnızca belirli amaç ve hedeflerle sınırlı tutulmadığı; belediyelerin kurumsal öncelikleri, vizyonları ve hizmet yaklaşımlarına bütüncül biçimde entegre edildiği anlaşılmaktadır.

ICOMOS - Valletta İlkeleri’nin İrdelenmesi

Tarihî Kentlerin ve Kentsel Alanların Korunması ve Yönetimiyle İlgili Valletta İlkeleri (The Valletta Principles for the Safeguarding and Management of Historic Cities, Towns and Urban Areas) [26] kısa adıyla Valletta İlkeleri, 28 Kasım 2011 tarihinde Paris’te gerçekleştirilen 17. ICOMOS Genel Kurulunda kabul edilmiştir. Metnin hazırlığı ICOMOS’un bilimsel komitelerinden biri olan; tarihî kent ve köylerin planlanması ve yönetimiyle ilgili olarak çalışan ICOMOS Uluslararası Tarihî Şehirler, Kasabalar ve Köyler Komitesi (ICOMOS - International Committee on Historic Cities, Towns and Villages - CIVVIH) [27] tarafından yapılmıştır. Valletta İlkeleri’nin hazırlanmasının temel amacı; “tarihî kentlerde ve kentsel alanlarda yapılacak her tür müdahaleye, uygulanabilir ilke ve stratejiler önermektir. Bu ilke ve stratejiler hem tarihî kentlerin ve çevrelerinin değerlerini korumak, hem de günümüz sosyal, kültürel ve ekonomik yaşamıyla bütünleşmelerine yöneliktir.” şeklinde açıklanmaktadır. [28] Valletta İlkeleri ICOMOS’un 1987 yılında Washington’da gerçekleştirilen Genel Kurulunda kabul edilen Tarihî Kentlerin ve Kentsel Alanların Korunması Tüzüğü (Charter for the Conservation of Historic Towns and Urban Areas) kısa adıyla Washington Tüzüğünün yaklaşımlarını ve düşüncelerini [29] güncellemiştir. Bu Tüzük aynı zamanda 1976 yılında Nairobi’de yapılan UNESCO Genel Kurulu’nda kabul edilen Tarihî Bölgelerin Korunması ve Çağdaş Rolü Hakkındaki Tavsiye (Recommendation Concerning the Safeguarding and Contemporary Role of Historic Areas), [30] kısa adıyla Nairobi Tavsiyesini esas almaktadır. Valletta İlkeleri günümüzde koruma alanında doğal ve kentsel alanların birlikte korunmasını, sürdürülebilirlik, koruma planı, yönetim planı kavramlarının en somut olarak ifade edildiği yol gösterici belgedir. Bugün aynı bakış açısı ve ölçekteki konularla ilgili olarak farklı tarihlerde toplanan ICOMOS Genel Kurulları tarafından Washington Tüzüğü’nden sonra birçok bildirge, tüzük ve ilke kararı kabul edilmiştir [31].  Aynı kapsamda UNESCO Genel Kurulu tarafından 2011 yılında üye ülkelere tavsiye edilen Tarihî Kent Peyzajı (Historic Urban Landscape) de benzer içeriğe sahip uluslararası koruma metnidir [32].

Nairobi Tavsiyesini ve Washington Tüzüğünü esas alarak hazırlanan Valletta İlkeleri koruma konusunu çok geniş bir bakış açısıyla dört başlık altında değerlendirmektedir: 1. Tanımlar, 2. Değişimin yönleri (zorluklar), 3. Müdahale ölçütleri, 4. Öneriler ve stratejiler. Bu dört başlık altında ele alınan alt maddeler ve içerikler ise şöyle özetlenebilir.

Valletta İlkeleri Tanımlar bölümünde; a. Tarihî kentler ve kentsel alanlar, b. Çevre, c. Koruma, d. Koruma altındaki kentsel alan, e. Tampon bölge, f. Yönetim planı ve g. Yerin ruhu başlıkları altında içerikler tanımlanmaktadır. Bu tanımlarda, tarihî kentler ile kentsel alanların somut ve soyut öğelerden oluştuğu; tarihî kentlerin bir toplumun ve o toplumun kültürel kimliğinin evrimini yansıtan mekânsal oluşumlar olduğu belirtilmektedir. Ayrıca “çevre”, tarihî kentsel mirasın kavranmasını, algılanmasını ve yaşanmasını etkileyen; onunla sosyal, ekonomik veya kültürel açıdan doğrudan ilişki kuran bir bütün olarak ele alınmaktadır.

2. Değişimin yönleri (zorluklar) bölümünde a. Değişim ve doğal çevre, b. Değişim ve yapılı çevre, c. Kullanım ve sosyal çevre değişikliği, d. Değişim ve somut olmayan miras başlıkları yer almaktadır. Bu maddelerde, mekânsal, görsel, soyut ve işlevsel olarak yapılacak mimari müdahalelerin tarihî değerlere, düzenlere ve katmanlara uygun ve saygılı olması vurgulanmaktadır. Bu vurguların yanı sıra tarihî bir kentin gerçek anlamda korunmasında yerel halkın yerinde kalmasının önemli olduğu ve bu yönde çabaların gerektiği; ayrıca bölgedeki değer artışlarından kaynaklanan soylulaştırma sürecinin etkilerinin denetlenmesinin gerektiği belirtilmektedir. Kitlesel turizmin bir tüketim ürünü olma riski yarattığı ve bu durumun özgünlük ve kültür mirası değerlerini tehdit edebileceğine vurgu yapılmaktadır. Somut olmayan mirasın korunmasının yapılı çevrenin korunması kadar önemli olduğu da bu madde içinde vurgulanan konulardandır.

3. Müdahale ölçütleri: a. Değerler, b. Nitelik, c. Nicelik, d. Tutarlılık, ahenk, e. Denge ve uyum, f. Zaman, g. Yöntem ve bilimsel disiplin, h. Yönetim, i. Çok disiplinlilik ve işbirliği, j. Kültürel çeşitlilik başlıkları altında içerikler tanımlanmaktadır. Bu maddelerde vurgulanan temel konular şöyle özetlenebilir: Tarihî kentlerde yapılacak her müdahale, orada yaşayanların yaşam kalitelerini ve çevrenin niteliğini iyileştirmeyi hedeflemelidir. Eğer kentsel çevrenin ve kültürel değerlerinin iyileştirilmesine olumlu bir etkisi olmayacaksa, büyük niteliksel ve niceliksel değişikliklerden kaçınılmalıdır. Tarihî kentleri tüm planlama düzeylerinde ele alan, sosyal dokularına ve kültürel çeşitliliklerine saygı gösteren, tutarlı ekonomik ve sosyal gelişme politikaları gereklidir. Bir tarihî kenti etkin bir biçimde korumak için sürekli izleme ve bakım zorunludur. Tarihî alanın korunması öncelikle orada yaşayanları ilgilendirdiğinden, yöre halkı ve paydaşlarla görüşmek, onların fikirlerini almak ve sürekli iletişim içinde olmak kaçınılmazdır.

4. Öneriler ve stratejiler: a. Korunacak öğeler, b. Yeni işlevler, c. Çağdaş mimarlık, d. Kamusal alan, e. Hizmetler ve değişiklikler, f. Devingenlik, g. Turizm, h. Riskler, i. Enerji tasarrufu, j. Katılım, k. Koruma planı, l. Yönetim planı başlıkları altında çeşitli tanımlara yer verilmektedir. Bu tanımların kısa bir özetini vermek gerekirse: Korunacak öğeler olarak, tarihî kentlerin tüm somut ve soyut öğelerinin niteliği ve tutarlılığı ile ifade edilen özgünlük ve bütünlükleri, sit bütünü ile onu oluşturan bileşenler, sitin bağlamı, sosyal doku, kültürel çeşitlilik, yenilenemez kaynaklar tanımlanmaktadır. Yeni işlevler yerel halkın geçimini sağlayan işleri engellememelidir. Yeni bir işlev getirilmeden önce etkisinin ne olacağı değerlendirilmelidir. Yeni binalar yapmak veya eskilerini uyarlamak gerektiğinde, çağdaş mimari tarihî kentin mevcut mekânsal oluşumu ile ahenk içinde olmalıdır. Bir müdahale öncesi mevcut durum analiz edilmeli ve belgelenmelidir. Ulaşım altyapısı tarihî dokuyu veya çevresini zedelemeyecek şekilde planlanmalı, ulaşım ağının hafif bir müdahaleyle oluşturulması tercih edilmelidir. Koruma ve yönetim planları turizmin beklenen etkisini dikkate almalı ve süreci kültür mirasının ve yerel halkın yararına düzenlemelidir. Koruma planları risklere hazırlık konusunda kapasite gelişimine, çevre yönetimi ile sürdürülebilirlik ilkelerinin uygulanmasına olanak sağlamalıdır. Tarihî kentlerde yapılacak tüm müdahaleler, enerji verimliliğini artırmayı, kirleticileri azaltmayı hedeflemeli ve yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımı geliştirilmelidir. Koruma planı tüm kent için hazırlanan ve arkeolojik, tarihî, mimari, teknik, sosyolojik ve ekonomik değerlerin analizini içeren kentsel planlamaya dayanan bir belge olmalıdır. Koruma planı bir koruma projesi tanımlamalı, bir yönetim planıyla birleştirilmeli ve sürekli izlenmelidir. Her tarihî kent ve kentsel alan için, türüne ve özelliklerine, kültürel ve doğal bağlamına uygun, etkili bir yönetim sistemi geliştirilmelidir. Yönetim planı geleneksel uygulamalarla bütünleşmeli ve yürürlükte olan diğer kentsel ve bölgesel planlarla eşgüdüm sağlanmalıdır.

Bu özet göstermektedir ki Valletta İlkeleri tarihî kentlerin korunmasında sadece fiziki dokunun değil, sosyal yapı, kültürel çeşitlilik, çevre ve somut olmayan değerlerin birlikte ele alındığını, bütüncül bir yaklaşım gerektiğini vurgulamaktadır. Değişim kaçınılmaz olsa da her müdahalenin nitelik, nicelik, denge, uyum ve bilimsel yöntem ilkeleriyle uyumlu olması; yerel halkın yaşamını, kimliğini ve ekonomisini olumsuz etkilememesi temel şart olarak öne çıkmaktadır. Yönetim ve koruma süreçleri disiplinlerarası işbirliğine, sürekli izleme ve katılımcı yönetime dayanmalıdır. Yeni işlevler, çağdaş mimarlık, turizm, ulaşım veya enerji verimliliği gibi konular ele alınırken, tarihî çevrenin özgünlüğü, bütünlüğü ve sürdürülebilirliği her zaman öncelikli değer olarak korunmalıdır.

ÇIKARIMLAR: VALLETTA İLKELERİNİN SOYUT KORUMA DEĞERLERİ VE STRATEJİK PLANLARIN SOMUT HEDEFLERİ

Çalışmanın bu aşamasında yukarıda irdelenen Valletta İlkelerinin maddeleri arasından karar ve ölçek açısından stratejik plan tanımına ve içeriğine uygun olan maddeler seçilerek aşağıda soru biçimine getirilmiştir. Her soru, üç büyükşehir belediyesinin stratejik planlarının amaç ve hedefleriyle karşılaştırılarak değerlendirilmiştir. Yapılan içerik analizi sonunda 2025 – 2029 dönemi Ankara, İstanbul ve İzmir Stratejik Plan kararlarından hangilerinin Valletta İlkelerine uygunlukları yorumlanmıştır. Aşağıda önce analiz için hazırlanan sorular açıklanmaktadır. Tablo 4 ise bu sorularla analiz edilen Ankara, İstanbul, İzmir Büyükşehir Belediyelerinin stratejik planlarının hangi amaçlarının ve hedeflerinin bu sorulara karşılık geldiğini yansıtmaktadır.

• Tanımlar:
• Süreklilik ve kimlik gibi somut olmayan değerler Planda hangi amaç ve hedeflerle ifade edilmektedir? (1a / Tarihî kentler ve kentsel alanlar) [33]
• Şehrin tüm katmanlarının korunması Planda hangi amaç ve hedeflerle ifade edilmektedir? (1a / Tarihî kentler ve kentsel alanlar)
• Değişimin yönleri (zorluklar):
• Planda ekolojik bağlamı geliştirmek; doğal kaynaklara baskıları önlemek için hangi amaç ve hedefler önerilmektedir? (2a / Değişim ve doğal çevre)
• İklim değişikliğinin tarihî kentler ve kentsel alanlar üzerinde yaratacağı yıkıcı etkilere karşı hangi amaç ve hedefler önerilmiştir? (2a / Değişim ve doğal çevre)
• Planda tarihî kentlerin turizme yönelik bir işleve yönelmesini içeren hangi amaç ve hedefler önerilmiştir, yerel halkın göç etmeden kültürel geleneklerini koruması için önerilen amaç ve hedefler hangileridir? (2c / Kullanım ve sosyal çevre değişikliği)
• Müdahale ölçütleri:
• Kentin büyüme sürecini denetlemek üzere Planda önerilen amaç ve hedefler nelerdir? (3g / Yöntem ve bilimsel disiplin)
• Kentin mekânsal, çevresel, sosyal, kültürel ve ekonomik dengelerinin korunmasını içeren amaç ve hedefler nelerdir? (3h / Yönetim)
• Öneriler ve stratejiler:
• Planda tarihî kentlerin risklere hazırlanması konusunda hangi amaç ve hedefler önerilmiştir? (4h / Riskler)
• Plan tarihî kentlerde enerji verimliliğini artırmak, kirleticileri azaltmak üzere hangi amaç ve hedefleri önermektedir? (4i / Enerji tasarrufu)
• Planda tarihî kent bölgesinde yaşayanlar hangi amaç ve hedeflerle katılım programına dahil edilmişlerdir? (4j / Katılım)
• Plan kentin koruma ağırlıklı planlanması için hangi amaç ve hedefleri getirmektedir? (k / Koruma Planı)

Valletta İlkeleri’nin “Tanımlar” başlığı altında yer alan öneriler esas alınarak hazırlanan ilk soru, “süreklilik ve kimlik gibi somut olmayan değerlerin” Ankara, İstanbul ve İzmir stratejik planlarında nasıl karşılık bulduğunu sorgulamaktadır. Bu çerçevede, üç büyükşehir belediyesinin de söz konusu temayı kültür ve sanat alanı üzerinden ele aldığı görülmektedir. Ancak yaklaşımlar arasında belirgin farklılıklar bulunmaktadır. Ankara, söz konusu değerleri ulusal ve uluslararası etkinlikler bağlamında tanımlarken; İstanbul “bir alan yaratmak” ifadesiyle daha katılımcı ve kamusal süreçlere işaret etmektedir. İzmir ise kentlilerin eğitim faaliyetlerine ve uluslararası iş birliklerine vurgu yaparak konuya daha toplumsal ve kurumsal bir çerçeveden yaklaşmaktadır (Tablo 4).

İkinci soru olan “şehrin tüm katmanlarının korunması” temasının stratejik planlara nasıl yansıdığı incelendiğinde, İzmir’in bu konuda somut bir hedef tanımlamadığı görülmektedir. Ankara’nın “katman” terimini doğrudan kullanmamakla birlikte, “tarihî ve kültürel mirasın korunması” bağlamında tanıtım ve görünürlüğün artırılmasına odaklandığı anlaşılmaktadır. İstanbul ise bu konuyu amaç düzeyinde ele almakta ve “kültürel, mimari ve doğal şehir mirasını korumak ve geliştirmek” ifadesini kullanmaktadır. Ayrıca “İstanbul’un kültürel ve tarihsel kimliğini yansıtan çağdaş müzeler ile yeni kültürel yaşam merkezleri kazandırmak” hedefi, Valletta İlkeleri’nde tanımlanan “kentin katmanları” kavramıyla daha açık bir uyum göstermektedir.

“Değişimin yönleri (zorluklar)”başlığına dayalı olarak oluşturulan “ekolojik bağlamı geliştirmek ve doğal kaynaklara yönelik baskıları azaltmak için hangi amaç ve hedeflerin önerildiği” sorusuna her üç belediyenin de amaç düzeyinde yanıt verdiği görülmektedir. Ankara, iklim değişikliğiyle mücadeleyi öne çıkarırken, İstanbul çevre ve enerji yönetimini bütüncül bir yaklaşımla ele almaktadır. İzmir ise ekolojik sürdürülebilirliği yenilikçilik ve sosyoekonomik kalkınmayla ilişkilendiren bir çerçeve sunmaktadır. Ankara ve İstanbul bu konuya hedeflerinde de yer vermektedir (Tablo 4).

Aynı temanın ikinci sorusu olan “iklim değişikliğinin tarihî kentler ve kentsel alanlarda yaratacağı yıkıcı etkilere karşı önerilen amaç ve hedefler” incelendiğinde ise üç belediyenin de hedef düzeyinde birer yaklaşım geliştirdiği saptanmaktadır. Ankara bu bağlamda “uyum kapasitesi” kavramını öne çıkarırken, İstanbul karbon nötr bir şehir ve kentsel dirençlilik vurgusu yapmaktadır. İzmir ise iklim değişikliğine uyumu, çevre ve enerji yönetimi ekseninde ele almaktadır.

Valletta İlkeleri’nin “Müdahale Ölçütleri”teması altında yer alan, “kentin büyüme sürecini denetlemek üzere planda önerilen amaç ve hedefler” başlıklı soru üç belediyede farklı eksenlerde karşılık bulmaktadır. Ankara, amaç düzeyinde “yaşam kalitesi” kavramını merkeze almakta; yapılı çevrede ve yeşil alanlarda iyileştirmeye vurgu yapmaktadır. İstanbul, kültür ve tarih kavramlarıyla bütünleşik bir “kent estetiği” yaklaşımını öne çıkararak Vizyon 2050 mekânsal strateji belgesine atıf yapmakta; kentsel planlama sürecinin şeffaf ve katılımcı bir biçimde yönetilmesini önermektedir. İzmir’de ise büyüme sürecinin denetlenmesine ilişkin en ilgili hedefin kırsal alanlara yönelik olduğu, bu kapsamın üretici destek programlarından kırsal hizmetlere uzanan geniş bir perspektif içerdiği anlaşılmaktadır.

Temanın ikinci sorusu olan “kentin mekânsal, çevresel, sosyal, kültürel ve ekonomik dengelerinin korunmasına yönelik amaç ve hedefler” açısından Ankara iki hedef ortaya koymakta; bunları kırsal üretimin teşvik edilmesi ve kentsel ticaretin güçlendirilmesi üzerinden açıklamaktadır. İstanbul’da bu soruya en yakın hedefler gayrimenkul yönetiminin etkinleştirilmesi ve sosyal yaşam olanaklarının geliştirilmesidir. İzmir ise dengelerin korunması temasını toplumsal dirençliliği artırma yaklaşımıyla ilişkilendirmekte; kalkınma ve eşitlik ilkesine vurgu yapmaktadır.

Valletta İlkeleri’nin “Öneriler ve Stratejiler”başlığı altında oluşturulan ilk soru “planda tarihî kentlerin risklere hazırlanmasına yönelik hangi amaç ve hedeflerin önerildiği”dir. Ankara bu konuyu hedef düzeyinde ele alırken, İstanbul ve İzmir konuya bölgesel önemine paralel biçimde amaç düzeyinde yaklaşmaktadır. Ankara’nın önerdiği hedef tüm afet türlerini kapsayan bir dirençlilik perspektifi sunmaktadır. İstanbul, amacı “dayanıklı bir şehir oluşturmak” olarak özetlerken; İzmir afet ve ekolojik kriz vurgusunu birlikte ele almaktadır.

İkinci soru olan “planda tarihî kentlerde enerji verimliliğini artırmak ve kirleticileri azaltmak için önerilen amaç ve hedefler” bağlamında, Ankara hizmet sunumunda enerji verimliliği odaklı bir yaklaşım benimserken, İstanbul ve İzmir çevre ve enerji yönetimi bütünlüğünü vurgulamaktadır.

Üçüncü soru, “tarihî kent bölgesinde yaşayanların hangi amaç ve hedeflerle katılım programına dahil edildiği”dir. Ankara bu konuda farklı toplumsal kesimlere ve özellikle gençlerin karar süreçlerine katılımına, ayrıca aidiyet duygusunun güçlendirilmesine öncelik vermektedir. İstanbul ve İzmir ise katılım konusunu amaç düzeyinde ele almakta; iki planın ortak paydasını “kentte dinamik bir kültür ve sanat alanı yaratmak” hedefi oluşturmaktadır.

Valletta İlkeleri kapsamında hazırlanan son soru koruma planına ilişkindir. Bu çerçevede Ankara ve İzmir koruma alanlarına doğrudan işaret eden hedefler ortaya koymamakla birlikte, konuya dolaylı biçimde yaklaşmaktadır. İstanbul ise mevcut mirasın belgelenmesi ve bu mirasın korunmasına yönelik projelerin geliştirilmesi yönünde iki ayrı hedef tanımlayarak koruma planı temasını daha doğrudan ele almaktadır.

SONUÇ

Konuyla ilgili literatür ve uygulama alanı deneyimleri stratejik plan sürecinin gerek hazırlık ve gerekse performans değerlendirme bölümleri başta olmak üzere tüm aşamalarının gerektiği şekliyle gerçekleştirilmesinin meşakkatli bir süreç olduğunu göstermektedir. Bu nedenle araştırmalar konuyla ilgili çok sayıda kavram ve modelin birarada kullanılması gerektiğini söylemektedir. Kurumların güçlü ve zayıf yönlerini çevrenin fırsat ve tehditleriyle doğru ilişkilendirmek ve buna temellenen stratejiler oluşturmak; hedef belirlemeyi doğru yapmak ve bu değeri paydaşlara açıklamak; sürece hangi paydaşların dahil edileceğini dikkatlice ve bilinçli bir şekilde değerlendirmek; analiz, kanıt ve gerçekler etrafında odaklanmak ve böylelikle içgüdüsel karar verme alışkanlığından kaçınmak; nedenler ve sonuçları anlamak ve aşırı derecede programlamaktan kaçınmak, esnek ve deneme ağırlıklı süreç yürütmek; sorunları müzakere ederek çözme alışkanlığı kazanmak konularında birçok kavram ve model bulunmaktadır [34]. Makale Ankara, İstanbul, İzmir Büyükşehir Belediyelerinin 2025 – 2029 dönemi stratejik planlarının Valletta İlkelerini esas alınarak koruma açısından değerlendirilmesi sonucunda, belediyelerin söylemsel düzeyde benzer temaları benimsediğini, ancak hedef ve önceliklendirilmiş faaliyet ve projelerde belirgin farklılıklar bulunduğunu göstermektedir. Çalışmada Valletta İlkeleri’nin soyut kavramlarını stratejik planların somut dili olan “amaç ve hedef” ile örtüştürmek de literatüre bir katkı olarak sunulmaktadır. Yöntem ve analiz içeriği açısından ulaşılan sonuçlar üç büyükşehir belediyesinde koruma konusuna yaklaşımın birbirinden farklı içeriklerle de olsa yer aldığını göstermektedir. Fakat her üç planda da hedeflerin uygulama düzeyine indirgendiği ve başarı düzeylerinin ölçüldüğü yeni araştırmalara ihtiyaç vardır. Bunun yanı sıra belediyelerin kurumsal stratejik planlarının yavaş da olsa planlama kültürü içinde yer almaya başlamasına karşın Stratejik Mekânsal Planlama kademesinin Türkiye’de henüz hayata geçirilmemesi büyük bir eksiklik olarak gözükmektedir. Belediyelerin kurumsal strateji planları, stratejik mekânsal planlama ve imar planlama belgelerinin birbiriyle ilişkili olarak hazırlanması, onaylanması ve uygulanması gerekir. Dolayısıyla, belediyelerin bir tarafta bütçesiz planlar (imar planlama) onaylarken, diğer tarafta plansız bütçeler (mekân kararı olmayan kurumsal stratejik planlama) ile kentleri yönetmeye çalışmaktan kurtulmaları şarttır.

NOTLAR

[1] Vandersmissen, L.,; George, B., 2024, “Strategic planning in public organizations: Reviewing 35 years of research”, International Public Management Journal, cilt:4, sayı:27 ss.633–658. doi.org/10.1080/10967494.2023.2271901

[2]Bryson, J. M., 2018,Strategic planning for public and nonprofit organizations: A guide to strengthening and sustaining organizational achievement, 5. Baskı, John Wiley & Sons; Vandersmissen, George, 2024.

[3] Bryson, J. M.,; George, B., 2020, “Strategic management in public administration”, Oxford Research Encyclopedia of Politics, Oxford University Press; Vandersmissen, George, 2024.

[4] Coşkun, B.; Pank Yıldırım, Ç., 2018, “Türkiye’de stratejik planlama: Son dönem gelişmelerin incelenmesi”, Strategic Public Management Journal, cilt:8, sayı:4, ss.1–16.

[5] Yasanın Büyükşehir ve ilçe belediyelerinin görev ve sorumlulukları başlıklı 7. Maddesinin (o) bendinde büyükşehir belediyesi görevi olarak “Kültür ve tabiat varlıkları ile tarihî dokunun ve kent tarihi bakımından önem taşıyan mekânların ve işlevlerinin korunmasını sağlamak, bu amaçla bakım ve onarımını yapmak, korunması mümkün olmayanları aslına uygun olarak yeniden inşa etmek” şeklinde, “İlçe Belediyelerinin Görevleri” başlığı altında da “kültür ve tabiat varlıkları ve tarihî dokuyu korumak; kent tarihi bakımından önem taşıyan mekânların ve işlevlerinin geliştirilmesine ilişkin hizmetler yapmak” şeklinde tanımlanmaktadır.

[6] ICOMOS - International Council on Monuments and Sites, (www.icomos.org/what-is-icomos/). [Erişim:09.06.2026]

ICCROM - International Centre for the Study of the Preservation and Restoration of Cultural Property. (www.iccrom.org/about/what-iccrom). [Erişim:09.06.2026]

IUCN - International Union for Conservation of Nature, (iucn.org/about-iucn). [Erişim:09.06.2026]

[7]Yapılan analiz çalışmalarında her üç büyükşehir belediyesinin resmi internet sitelerinde bulunan 2025 – 2029 dönemini kapsayan stratejik planları kullanılmıştır.

Ankara için: (s.ankara.bel.tr/s3/abb/2025/11/27/5af9c32a-489b-4ffe-9ddb-937be66a0ccc.pdf). [Erişim:09.06.2026]

İstanbul için: (uploads.ibb.istanbul/uploads/2025_2029_IBB_Stratejik_Plani_7e6cb685d8.pdf). [Erişim:09.06.2026]

İzmir için: (www.izmir.bel.tr/CKYuklenen/image/Stratejik_Plan/2025-2029%20Stratejik%20Planı_web.pdf). [Erişim:09.06.2026]

[8] Projeler ve faaliyetler ile performans göstergeleri üç büyükşehir belediyesinin stratejik planlarında, makalede koruma konusuyla ilgili olarak seçilen ve değerlendirilen hedeflerinin sayfalarından incelenebilir. Makalenin sınırları itibarıyla bu bilgilere yer verilememiştir.

[9] Tarihî Kentlerin ve Kentsel Alanların Korunması ve Yönetimiyle İlgili Valletta İlkeleri (The Valletta Principles for the Safeguarding and Management of Historic Cities, Towns and Urban Areas) (civvih.icomos.org/wp-content/uploads/2022/03/Valletta-Principles-GA-_EN_FR_28_11_2011.pdf). [Erişim:09.06.2026]

[10] (M.9) “Kamu idareleri; kalkınma planları, Cumhurbaşkanı tarafından belirlenen politikalar, programlar, ilgili mevzuat ve benimsedikleri temel ilkeler çerçevesinde geleceğe ilişkin misyon ve vizyonlarını oluşturmak, stratejik amaçlar ve ölçülebilir hedefler saptamak, performanslarını önceden belirlenmiş olan göstergeler doğrultusunda ölçmek ve bu sürecin izleme ve değerlendirmesini yapmak amacıyla katılımcı yöntemlerle stratejik plan hazırlarlar”, (www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=5018&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5). [Erişim:09.06.2026]

[11] Özbay, M., 2023, “Belediyelerin Stratejik Planları Üzerine Fenomenolojik Bir Araştırma”, Doktora Tezi, Mersin Çağ Üniversitesi.

[12]  Hızıroğlu, M.; Karaköse, M. A.; Cengiz, S., 2018, “Büyükşehir Belediyelerinin Stratejik Planlarının İçsel Tutarlılık Açısından Değerlendirilmesi”, Stratejik Yönetim Araştırmaları Dergisi, cilt:1, sayı:1, ss.97–124.

[13] Dinçer, İ., 2022, “Planlamanın Zemini için Yeniden Düşünmek”, Planlamanın Birikimi, Zemini ve Ufku, Bildiriler Kitabı, Yıldız Teknik Üniversitesi & TMMOB Şehir Plancıları Odası, ss.45–51. (www.spo.org.tr/yayinlar/kitap_goster.php?sube=0&kod=131&grubu=KOLOKYUM). [Erişim:09.06.2026]

[14] Akman, Ç.; Şahin İpek, E. A., 2019, “Son Dönemde Yapılan Değişiklikler Çerçevesinde Belediyelerde Stratejik Planlama Süreci”, Uluslararası Yönetim Akademisi Dergisi. DOI: 10.33712/mana.609075

[15] Kerman, U., Altan, Y., Aktel, M., Öztop, S., 2012, “Belediyelerde Stratejik Planlama: Ege Bölgesi İl Belediyeleri Örneği”, Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, cilt:2, sayı:17, ss.1–15; Narinoğlu, A., 2018, Yerel yönetimlerde stratejik planlama ve uygulama, Mart Matbaacılık; Hızıroğlu vd. 2018; Akman, Şahin İpek, 2019; Özbay, 2023; Çıkmaz, E., 2025, “Büyükşehir Belediyelerinin 2025–2029 Dönemi Stratejik Planlarında Misyon, Vizyon, Değerler ve Amaçların Karşılaştırmalı Analizi: İstanbul, Ankara ve Gaziantep Örneği”, Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi (ASEAD), cilt:4, sayı:12, ss.1–27.

[16] CSBB - Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı, 2019, “Belediyeler İçin Stratejik Planlama Rehberi”, (www.sp.gov.tr/tr/kutuphane/s/106/). [Erişim:09.06.2026]

[17] A.g.e.

[18] Albrechts, L., 2017, “Some Ontological and Epistemological Challenges”, Situated Practices of Strategic Planning, L. Albrechts (ed.), A. Balducci (ed.), J. Hillier (ed.), Routledge, ss.1–11; Bafarasat, A. Z., Oliveira, D., 2021, “Disentangling Three Decades of Strategic Spatial Planning in England through Participation, Project Promotion and Policy Integration”, European Planning Studies, cilt:8, sayı:29, ss.1375-1392. DOI:10.1080/09654313.2020.1863920

[19] Mevcut durumda bu planların hazırlanmasında tek yetkili Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığıdır. Türkiye ölçeğindeki mekânsal strateji planı hazırlanmış olsa da henüz yürürlüğe girmemiştir. Bununla birlikte daha alt ölçeklerde hazırlanan ve yürürlüğe giren bir stratejik mekânsal plan örneği yoktur. Bu merkezi yapılanma ve kentin diğer plan belgeleri ile ilişkilendirilememe durumu planlama kültürünün önemli bir boşluğudur. Ayrıntılı bilgi için bkz. “Türkiye Mekânsal Strateji Planının Hazırlanması II. Etabı”, (webdosya.csb.gov.tr/db/scd/icerikler/tmspn-ha-kbr-20210303125213.pdf/). [Erişim:09.06.2026]

Ayrıca bu konuda yeni ve kapsamlı bir değerlendirme için bkz.: Marmara Belediyeler Birliği Dergisi Şehir & Toplum, 2026, cilt:33, sayı:1.

[20] CSBB, 2019, s.7.

[21] Bu başlık altında; A. Kurumsal Tarihçe, B. Uygulanmakta Olan Stratejik Planın Değerlendirilmesi, C. Mevzuat Analizi, D. Üst Politika Belgeleri Analizi, E. Faaliyet Alanları ile Ürün ve Hizmetlerin Belirlenmesi, F. Paydaş Analizi, G. Kuruluş İçi Analiz, H. PESTLE (Çevre) Analizi, İ. GZFT Analizi ve J. Tespitler ile İhtiyaçların Belirlenmesi alt başlıkları yer almaktadır.

[22] Özbay, 2023.

[23] “Strateji Geliştirme” başlığı altında tanımlanan ana başlık “Performans Göstergeleri”dir. Ancak daha somut tanımlar içermesi nedeniyle analizde “Faaliyetler ve Projeler” kullanılmıştır.

[24] İstanbul satırında; her temel değer için yapılan açıklamalar hakkında bkz.: İstanbul Büyükşehir Belediyesi, 2025, “2025-2029 Stratejik Planı”, s.99, (uploads.ibb.istanbul/uploads/2025_2029_IBB_Stratejik_Plani_7e6cb685d8.pdf). [Erişim:09.06.2026]

İzmir satırında; “Temel Değerler” yazar tarafından yorumlanarak kısaltılmıştır. Ayrıntı için bkz.: İzmir Büyükşehir Belediyesi, 2025, “2025-2029 Stratejik Planı”, s.71, (www.izmir.bel.tr/CKYuklenen/image/Stratejik_Plan/2025-2029%20Stratejik%20Planı_web.pdf). [Erişim:09.06.2026]

[25] Bu bölümde aktarılan amaç ve hedefler Bölüm 5’te “Çıkarımlar” başlığı altında özgün halleriyle verilmektedir.

[26] Türkçe ve İngilizce / Fransızca metinler için bkz. ICOMOS, “ICOMOS Tüzükleri”, (www.icomos.org.tr/?Sayfa=Icomostuzukleri&dil=tr). [Erişim:09.06.2026]

[27] Ayrıntılı bilgi için bkz.: ICOMOS CIVVIH - ICOMOS International Committee on Historic Cities, Towns and Villages, (civvih.icomos.org/about/). [Erişim:09.06.2026]

[28] Valletta İlkeleri, 2011, ss.1-2, (www.icomos.org.tr/Dosyalar/ICOMOSTR_tr0592931001536912260.pdf). [Erişim:09.06.2026]

[29] Bu konuda bir değerlendirme için bkz.: Dinçer, İ; Enlil, Z., Evren, Y; Kozaman Som, S., 2011, “İstanbul’un Tarihî ve Doğal Miras Değerleri: Potansiyeller, Riskler ve Koruma Sorunları”, İstanbul Kültür Mirası ve Kültür Ekonomisi Envanteri - 2010, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.

[30] Bu konuda bkz.: Ahunbay, Z.,1999, Tarihî Çevre Koruma ve Restorasyon, YEM, İstanbul.

[31] 2005 yılında kabul edilen Miras Yapıları, Alanları ve Alanlarının Korunmasına İlişkin Xi’an Bildirgesi (Xi’an Declaration on the Conservation of the Setting of Heritage Structures, Sites and Areas), 2008 yılında kabul edilen Mekânın Ruhunun Korunmasına İlişkin Quebec Bildirgesi (The Quebec Declaration on the Preservation of the Spirit of the Place), 2011 yılında kabul edilen Kalkınmanın İtici Gücü Olarak Mirasa İlişkin Paris Bildirgesi (The Paris Declaration on Heritage as a Driver of Development) ve aynı yıl Endüstri Mirası Sitleri, Yapıları, Alanları ve Peyzajlarının Korunması için ICOMOS - TICCIH Ortak İlkeleri (Joint ICOMOS - TICCIH Principles for the Conservation of Industrial Heritage Sites, Structures, Areas and Landscapes), 2014 yılında İnsani Değer Olarak Miras ve Peyzaj Hakkında Floransa Bildirgesi (The Florence Declaration on Heritage and Landscape as Human Values), 2017 yılında da Miras Olarak Kırsal Peyzaj ile ilgili ICOMOS - IFLA İlkeleri (ICOMOS - IFLA Principles Concerning Rural Landscapes as Heritage) 2011 yılı Genel Kurulunda kabul edilmiş olan Valletta İlkelerinin tamamlayıcısıdırlar. Metinler için bkz.: ICOMOS, “ICOMOS Tüzükleri”, (www.icomos.org.tr/?Sayfa=Icomostuzukleri&dil=tr). [Erişim:09.06.2026]

[32] Ayrıntılar için bkz.: UNESCO World Heritage Convention, “UNESCO Recommendation on the Historic Urban Landscape”, (whc.unesco.org/en/hul). [Erişim:09.06.2026]

[33] Her sorunun sonunda yer alan (1a) ve benzeri ifadeler Valletta İlkelerindeki madde numaralarına atıf yapmaktadır.

[34] Çıkmaz, 2025.

Ankara Büyükşehir Belediyesi, 2025, “2025-2029 Stratejik Planı”, (s.ankara.bel.tr/s3/abb/2025/11/27/5af9c32a-489b-4ffe-9ddb-937be66a0ccc.pdf). [Erişim:09.06.2026]

İstanbul Büyükşehir Belediyesi, 2025, “2025-2029 Stratejik Planı”,

(uploads.ibb.istanbul/uploads/2025_2029_IBB_Stratejik_Plani_7e6cb685d8.pdf). [Erişim:09.06.2026]

İzmir Büyükşehir Belediyesi, 2025, “2025-2029 Stratejik Planı”, (www.izmir.bel.tr/CKYuklenen/image/Stratejik_Plan/2025-2029%20Stratejik%20Planı_web.pdf). [Erişim:09.06.2026]

T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi, “5018 sayılı Kamu Malî Yönetimi ve Kontrol Kanunu”, (www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=5018&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5). [Erişim:09.06.2026]

T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi, “5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu”, (www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=5216&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5). [Erişim:09.06.2026]

T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi, “5393 sayılı Belediye Kanunu”, (www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=5393&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5). [Erişim:09.06.2026]

T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi, “2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Kanunu”, (www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=2863&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5). [Erişim:09.06.2026]