Bugünlerde bilindik dünya düzeninin hızlı değişimine şahitlik ediyoruz. Büyük bir hızla gelişen teknoloji, azalmakta - tükenmekte olan kaynaklar ve iklim krizi bizi şimdiye kadar alışkanlıkla sürdürdüğümüz yaşantımızı değiştirmeye zorluyor. Mimarlık da hem gelişen teknolojiler yönüyle hem de dönüşen malzeme ve doğal kaynaklar yönüyle bu değişimlerden oldukça etkileniyor. Döngüsel ekonomi de bu çerçevede her şeyin sürekli dönüşen bir kullanımı olması gerektiğini; çizgisel, atık üreten ekonomik modellerin artık terk edilmesi gerektiğini savunuyor. Paralel olarak mimarlıkta da büyümekte olan malzeme ve kaynak problemlerine yönelik olarak döngüsel ekonomi, kent madenciliği, kentlerdeki yapı ve malzeme stokları üzerine yapılan çalışmalar, kaynakların atığa dönüşmeden tekrar tekrar kullanılarak üretim içinde yer alması amacıyla yoğun olarak devam ediyor.

Avrupa mimarlık ve yapı sektörünün de döngüsel ekonomiye geçiş sürecinde hızlı dönüşümlerin içerisinde olduğu söylenebilir. Brüksel’de [1] 2040’tan itibaren tüm üretimlerin döngüsel ekonomiye uygun hale getirilmesi hedefleniyor. Hollanda ve Almanya da [2] benzer şekilde 2050’li yıllara gelindiğinde döngüsel ekonomik sisteme tamamen geçiş yapmış olmayı amaçlıyor. Bu doğrultuda döngüsel ekonomiye bağlı alanlarda da hızlı gelişmeler yaşanıyor. Bu alanlardan biri olan yapı sökümcülük de, var olan yapı stoklarından ömrünü tamamlayanların yıkılmadan uygun yöntemlerle sökülmesini ve buradan elde edilen malzemelerin yeniden kullanılabilir olarak sistem içerisinde kalmasını hedefliyor.

Hedeflenen döngüsel üretim modeli için çalışan birçok farklı aktör mevcut. Bunlardan biri olan Rotor, Avrupa'da malzeme dönüşüm sürecinde önemli ve öncü bir konumda olan, 2005’te Brüksel’de kurulmuş; fiziksel çevre ve malzeme araştırma - çalışmaları yapan bir tasarım kolektifi. 2016’da ise sökümü yapılmış ve yeniden kullanımı hedeflenen malzemelerle çalışmak üzere Rotor DC’yi (Rotor Deconstruction) kuruyorlar. Rotor yapı söküm, lojistik, stoklama gibi işleri bizzat kendi ekipleri ile yapıyor ve kendini çalışanlarına ait olan bir organizasyon olarak tanımlıyor. Çeşitli metotlar ile elde ettikleri malzemelerden bakıma / arındırılmaya ihtiyacı olanları elden geçiriyor veya temizleyerek malzemelerin tekrar kullanıma uygun olması için çalışıyorlar.

Rotor sürdürdüğü yapı söküm çalışmaları kapsamında 2023 - 2024 yılları arasında,1937’de Julien Roggen tarafından tasarlanmış eski bir apartman dairesinin yenilenmesi projesine dahil oluyor. [3] Proje, bu eski konutun yenilenmesinde ağırlıklı olarak dairede var olan malzemeleri kullanmayı ve mümkün oldukça az yeni malzeme - yeni malzemeler de doğal tercih ediliyor - kullanmayı hedefliyor. Yeni malzemelerin yalnızca belirli teknik kısımlar için kullanıldığı bu projede; lavabo, küvet, tuvalet, seramik yer karoları, kapılar ve aydınlatma armatürleri gibi mevcut öğeler daha tasarımın en erken aşamasında mekân kurgusuna entegre ediliyor. Özellikle yer karoları, hem dairenin eski giriş ve banyosundan hem de binada tadilatta olan diğer dairelerden özenle sökülerek yeniden değerlendiriliyor ve kullanılıyor. Dairenin bu anlayış ile yenilenebilmesinde daire sahibinin bu yöndeki istekli tavrının da oldukça etkili olduğu belirtiliyor. Yapıların aslına uygun yenilenmesi, malzeme dönüşümü, döngüsel ekonomi ve yapı sökümcülük gibi birçok konuyu bu proje üzerinden okuyabilmek, gözlemleyebilmek mümkün. Mimarlığın dönüşümü ve geleceği açısından da ilham verici bir süreç olduğu söylenebilir.

NOTLAR

[1] Shifting Economy Brussels, 2022, “Executive Summary of the Regional Strategy for Economic Transition 2022 – 2030”.

[2] Potting, José; Hekkert, Marko; Worrell, Ernst; Hanemaaijer, Aldert, 2017, “Circular Economy: Measuring Innovation in the Product Chain”, PBL Netherlands Environmental Assessment Agency, s.14; BMUV, Division T I 4 (National Circular Economy Strategy, Resource Efficiency) (ed.), Kammerer, Florian (ed.), Kappe, Thomas (ed.), 2024, The National Circular Economy Strategy, Federal Ministry for the Environment, Nature Conservation, Nuclear Safety and Consumer Protection (BMUV)

Working Group Public Relations, Online Communication, Trends & Analyses, Berlin, ss.8–9.

[3] Rotor DC, 2024, “Charite - Transformation of a 1930s apartment”, (https://rotordb.org/en/projects/charite-transformation-1930s-apartment). [Erişim: 31.03.2026]