Yarışmalar; barındırdığı rekabet ortamı, verilen bir tasarım problemi karşısında özgün, yenilikçi söylemler ve fikirler üretme potansiyeli açısından önemli bir alan. Cumhuriyet dönemi ile birlikte başlayan bu süreç farklı zaman dilimlerinde etkin, farklı zaman dilimlerinde ise sönümlenen bir ortam oluşturmuştur. Özellikle kamu yapıları üzerinden şekillenen yarışmalar pratiğinin son yıllar içerisinde bir düşüşte olduğu gerçek. 2025 yılında Kamu İhale Kanunu Yarışmalar Yönetmeliği ve Mimarlar Odası Yarışmalar Yönetmeliği çerçevesinde ilan edilen yarışma sayısının 5 (yazıyla beş) olması, yarışmalar pratiği anlamında fakir bir dönemi işaret ettiğini söylemek olası. Bu beş yarışmanın bir tanesi mimari proje yarışması olarak ilan edilirken dört tanesi fikir yarışması olarak ilan edilmiştir. Fikir yarışmalarından bir tanesi anıt ve anı mekânı üzerine temellenirken iki yarışma kentsel tasarım fikir yarışması diğeri ise kentsel tasarım ve mimari proje fikir yarışması olarak yayınlanmıştır. Kamu eliyle yüzbinlerce m2 inşaat yapılan ve tasarım (!) üretilen bu alanda tasarım yarışmalarının sayısının bir elin parmağı kadar olması ciddi anlamda sorgulanması, üzerine mesai harcaması gereken bir durumu gözler önüne sermektedir. Bu noktada ilan edilen iki yarışmaya baktığımızda çarpıcı sonuçlar göz önüne çıkmaktadır.

Biga Çiçeklidede Meydanı ve Parkı ile Yakın Çevresi Ulusal Kentsel Tasarım ve Mimari Proje Fikir Yarışması Biga Belediyesi tarafından, kentin merkezindeki tarihî ve stratejik öneme sahip Çiçeklidede Meydanı ve Parkı’nın yeniden ele alınması amacıyla açılan kentsel tasarım ve mimari fikir yarışması olarak ilan edilmiştir. Yarışmada ödül alan tasarımların içerik ve kurgusuna dair eleştiriler yarışma sürecine hakim olmayı gerektiren bir unsurdur. Bu noktada yarışma ilanında gerçekleştirilen “Derece, mansiyon veya satın alma kazanan projelere ilişkin mali haklar, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu hükümleri çerçevesinde korunur. Belediyeye bu projeleri uygulama, çoğaltma, tanıtım ve yayınlama hakları süresiz olarak devredilmiş sayılır.” cümlelerinin yarışmaya katılan yarışmacılar tarafından eleştirilmesi ve sonrasında olması gerektiği gibi değiştirilmesi, yarışma sürecinin sancılı bir şekilde başlamasına neden olmuştur. Bu noktada idare ile birlikte yarışmacıların haklarını korumakla yükümlü jüri üyelerinin konuya daha dikkatli yaklaşması gerektiğini ortaya koyar niteliktedir. Sonuçta küçük ölçekli olarak ifade edebileceğimiz bu yarışmaya 21 katılım sağlandığı görülmektedir. Kamu yapılarının yarışmayla yapılma oranının bu kadar düşük seviyelerde olduğu bir dönemde 21 katılım düşündürücüdür. Bu durum jüri kompozisyonu, yarışma içeriği, beklentiler, uygulanabilirlik gibi birçok konuyu tartışma ortamına taşıyacak bir durum olarak öne çıkmaktadır.

Aynı dönemde açılan bir diğer yarışma ise Bursa - Setbaşı - Yeşil - Emirsultan Tarihi Aksı Kentsel Tasarım Fikir Yarışması’dır. Bursa Yıldırım Belediyesi ve TMMOB Mimarlar Odası Bursa Şubesi arasında yapılan protokole bağlı olarak TMMOB Mimarlar Odası Bursa Şubesi tarafından, Bursa’nın zengin tarihî dokusunun önemli bileşeni olan Setbaşı, Yeşil ve Emirsultan bölgeleri arasında işaret ve bellek değeri olan bazı yapıları içeren bir bölgenin tarihî ve kültürel kimliğinin güçlendirilmesi, canlandırılması ve sürdürülebilir bir kentsel çevre oluşturulması amacıyla açılan kentsel tasarım fikir yarışması 42 projenin değerlendirmeye alındığı bir yarışma olara öne çıkmaktadır. Diğer yarışmaya göre istenenlerin daha yoğun olduğu, ölçeğin daha büyük ve kapsayıcı olduğu bu yarışmanın katılım oranının yüksek olmasını yarışma jüri profili ve belki de ödüller üzerinden okumak olası. Genel anlamı ile büyük ölçekli kentsel tasarım yarışmalarının en büyük açmazının uygulanma sorunsallığı üzerinden hareketle sadece bu yarışma için değil tüm kentsel tasarım yarışmaları için yoğun emek harcamasının öne çıktığını söylemek mümkündür. En az 6 kişilik en fazla 31 kişilik ekibin ödül aldığı bu yarışma kentsel tasarım yarışmalarının içerik, kurgu ve sunum biçimine dair emek yoğun sürecin yeniden gözden geçirilmesi gerektiğine dair ipuçlarını barındırması açısından ilginç sonuçlar doğurmaktadır.

Sonuç olarak ister mimari proje yarışması isterse de kentsel tasarım yarışması olsun aslolan fikirdir. Ve bu fikrin sunuş biçimi gereğinden fazla emeğin sömürüldüğü bir mecraya dönüşmemeli, jüri üyeleri isteklerini, yarışmacılar da istenenleri dizginleyebilmelidir. Tüm kamu yapılarının yarşmayla yapıldığı, yarıışmacıların haklarının sömürülmediği, genç tasarımcıların özgün üretimlerini sadece fikirlerini ifade edebilecek normlara indirgenebileceği tasarım yarışmaları görmek dileğiyle…